Diweddariad y Prif Ystadegydd: deall data Cyfrifiad 2021 am y Gymraeg

Read this page in English

Heddiw, cyhoeddwyd y data cyntaf o Gyfrifiad 2021 am y Gymraeg.

Ar Ddiwrnod y Cyfrifiad, 21 Mawrth 2021, nododd tua 538,300 o bobl tair oed neu’n hŷn, sy’n preswylio fel arfer yng Nghymru, eu bod yn gallu siarad Cymraeg. Mae hyn yn 17.8% o’r boblogaeth. Mae hyn yn ostyngiad o tua 23,700 o bobl ers Cyfrifiad 2011, neu ostyngiad o 1.2 pwynt canran.

Mae nifer y bobl y nodir eu bod yn gallu siarad Cymraeg wedi bod yn gostwng ers 2001 bellach.

Mae’r siart llinell hon yn cymharu canran y bobl tair oed neu’n hŷn sy’n gallu siarad Cymraeg yn ôl blwydd oed, yn 2011 a 2021. Mae canran y plant a phobl ifanc sy’n gallu siarad Cymraeg yn uwch na chanran yr oedolion, ond mae wedi gostwng ers 2011.

Ffynhonnell: Cyfrifiad o’r boblogaeth, 1921 i 2021

Noder: Ni chafodd y cyfrifiad ei gynnal yn 1941 oherwydd yr Ail Ryfel Byd.

Beth sydd y tu ôl i’r gostyngiad diweddaraf hwn?

Y prif ffactor sy’n gyfrifol am y gostyngiad ers 2011 yw’r lleihad yng nghanran y plant a’r bobl ifanc y nodir eu bod yn gallu siarad Cymraeg. Yn 2011 a 2021, roedd plant a phobl ifanc 5 i 15 mlwydd oed  yn fwy tebygol o nodi eu bod yn gallu siarad Cymraeg nag unrhyw grŵp oedran arall. Fodd bynnag, rhwng 2011 a 2021, gostyngodd canran yr unigolion 5 i 15 oed y nodwyd eu bod yn gallu siarad Cymraeg, o 40.3% yn 2011 i 34.3% yn 2021, gostyngiad o 6.0 pwynt canran. Hwn oedd y gostyngiad mwyaf o ran pwyntiau canran o fewn unrhyw grŵp oedran. Gwelwyd gostyngiad tebyg ymhlith plant tair i bedair oed, o 23.3% yn 2011 i 18.2% yn 2021, gostyngiad o 5.2 pwynt canran.

Mae canrannau is o blant a phobl ifanc, ac o bobl hŷn, yn gallu siarad Cymraeg bellach, o gymharu â 2011.

Mae’r siart llinell hon yn cymharu canran y bobl tair oed neu’n hŷn sy’n gallu siarad Cymraeg yn ôl blwydd oed, yn 2011 a 2021. Mae canran y plant a phobl ifanc sy’n gallu siarad Cymraeg yn uwch na chanran yr oedolion, ond mae wedi gostwng ers 2011.

Ffynhonnell: Cyfrifiad o’r boblogaeth, 2011 a 2021

Er bod canran y plant a’r bobl ifanc 3 i 15 oed y nodwyd eu bod yn gallu siarad Cymraeg wedi gostwng ym mhob awdurdod lleol rhwng 2011 a 2021, roedd y gostyngiad ar ei fwyaf amlwg mewn ardaloedd lle roedd dwysedd y siaradwyr Cymraeg yn is, fel ym Mlaenau Gwent, Casnewydd a Thorfaen.

Fodd bynnag, er gwaethaf gostyngiad yng ngallu plant a phobl ifanc i siarad Cymraeg, gwelwyd cynnydd yng nghanran y bobl sy’n gallu siarad Cymraeg mewn rhai rhannau o Gymru. Gwelir hyn yn ne-ddwyrain Cymru yn bennaf.

Gostyngodd canran y bobl sy’n gallu siarad Cymraeg ym mhob awdurdod lleol rhwng 2011 a 2021, ac eithrio rhai awdurdodau lleol yn ne-ddwyrain Cymru.

Ffynhonnell: Cyfrifiad o’r boblogaeth, 2011 a 2021

Oedd y newidiadau hyn yn ddisgwyliedig?

Mae’r cyfrifiad yn rhoi cipolwg inni ar fywyd yng Nghymru ar adeg benodol, unwaith bob 10 mlynedd. Cynhaliwyd Cyfrifiad 2021 yn ystod pandemig y coronafeirws (COVID-19), ar 21 Mawrth 2021. Roedd yn dilyn cyfnodau clo a chyfnodau dysgu o bell i blant, ac roedd llawer o bobl yn gweithio gartref. Nid yw’n hysbys sut y gallai’r pandemig fod wedi effeithio ar y sgiliau Cymraeg a nodwyd, na chanfyddiad o sgiliau Cymraeg pobl eraill, fel eu plant.

Fel rheol, mae canran y plant a phobl ifanc 5 i 15 mlwydd oed y nodwyd eu bod yn gallu siarad Cymraeg yn y cyfrifiad yn uwch na chanran y plant a phobl ifanc sy’n addysgu’r Gymraeg fel iaith gyntaf. Yr hyn a wyddom o ddata addysg yw nad yw tua hanner y plant sy’n addysgu’r Gymraeg fel iaith gyntaf yn siarad Cymraeg gartref.

Rydym hefyd yn gwybod bod plant a phobl ifanc sy’n gallu siarad Cymraeg yn llawer llai tebygol o wneud hynny gyda’u ffrindiau y tu allan i’r ysgol nag yn yr ysgol. Mae’n bosibl bod y pandemig wedi effeithio ar sgiliau Cymraeg plant a phobl ifanc, a/neu wedi effeithio ar asesiad rhieni neu warcheidwaid o sgiliau Cymraeg eu plant. Nid oes modd inni wybod ar hyn o bryd p’un a yw hyn yn effaith tymor byr neu dymor hirach.

Gwyddom hefyd fod poblogaeth Cymru wedi newid rywfaint ers 2011. Rhwng Cyfrifiad 2011 a Chyfrifiad 2021, amcangyfrifir bod poblogaeth Cymru wedi cynyddu 1.4%. Y rheswm am hyn yw bod mwy o bobl wedi symud i Gymru nag a adawodd. Roedd mwy o bobl a anwyd y tu allan i Gymru yn byw yma yn 2021 nag yn 2011. Gwyddom ar sail cyfrifiadau blaenorol fod pobl a anwyd y tu allan i Gymru yn llawer llai tebygol o nodi eu bod yn gallu siarad Cymraeg na phobl a anwyd yng Nghymru.

Cafodd llai o bobl eu geni nag a fu farw yng Nghymru yn ystod y cyfnod hwn hefyd. O ganlyniad, roedd llai o bobl o dan 15 oed yn 2021 nag yn 2011, a chyfran gynyddol fwy o’r boblogaeth yn 65 oed neu’n hŷn. Mae Cyfrifiad 2021 a chyfrifiadau diweddar yn dweud wrthym bod plant a phobl ifanc 5 i 15 oed yn fwy tebygol o allu siarad Cymraeg nag unrhyw grŵp oedran arall.

Beth mae ffynonellau data eraill yn ei ddweud wrthym am sgiliau Cymraeg?

Rydym yn ystyried mai’r cyfrifiad yw’r brif ffynhonnell wybodaeth am sgiliau Cymraeg pobl yng Nghymru. Mae Llywodraeth Cymru yn defnyddio’r cyfrifiad i fesur cynnydd tuag at ei tharged o filiwn o siaradwyr Cymraeg erbyn 2050. Defnyddir y cyfrifiad hefyd i fesur cynnydd o ran y dangosydd llesiant cenedlaethol a’r garreg filltir ar gyfer nifer y siaradwyr Cymraeg.

Mae ffynonellau data eraill ar gael sy’n ddefnyddiol i fonitro patrymau o ran sgiliau Cymraeg rhwng cyfrifiadau. Mae diweddariad Prif Ystadegydd blaenorol wedi trafod hyn yn fanylach, gan gynnwys sut na ddylem gymharu amcangyfrifon arolygon eraill yn uniongyrchol â’r cyfrifiad, gan ein bod yn gwybod bod yna wahaniaethau o ran sut caiff rhai o’r arolygon hyn eu cynnal, er enghraifft.

Fel rheol, mae amcangyfrifon arolygon eraill am aelwydydd yn uwch nag amcangyfrifon y cyfrifiad. Er bod cyfrifiad heddiw yn amcangyfrif bod 538,300 o bobl yn gallu siarad Cymraeg, amcangyfrifodd Arolwg Blynyddol o’r Boblogaeth y Swyddfa Ystadegau Gwladol fod tua 884,000 o bobl tair oed neu’n hŷn yn gallu siarad Cymraeg yn ystod mis Ebrill 2020 i fis Mawrth 2021, neu 29.2% o’r boblogaeth. Ar y llaw arall, amcangyfrifodd Arolwg Cenedlaethol Cymru fod 18% o oedolion 16 oed neu’n hŷn yn gallu siarad Cymraeg ym mis Ebrill 2020 i fis Mawrth 2021, a bod 15% yn ychwanegol yn gallu siarad rhywfaint o Gymraeg.

Rydym wedi edrych yn fanylach ar y gwahaniaethau rhwng ffynonellau mewn bwletin ystadegol blaenorol, gan gynnwys rhai rhesymau posibl drostynt.

Beth bynnag y ffynhonnell, gall asesiad unigolyn o ba mor dda y mae’n siarad iaith fod yn oddrychol. I rai pobl, mae’r gallu i ddweud ambell air yn Gymraeg yn ddigon iddynt ddweud eu bod yn ei siarad. I eraill, er eu bod yn ei siarad yn rheolaidd, efallai mai dweud nad ydynt yn gallu ei siarad a wnânt os ydynt yn teimlo’n fwy cyfforddus yn siarad iaith arall.

Mae’n glir o Arolwg Cenedlaethol Cymru bod yna nifer cynyddol o bobl sy’n gallu siarad rhywfaint o Gymraeg. Efallai bod dewis rhwng ‘ydw’ a ‘nac ydw’ pan ofynnir p’un a ydynt yn gallu siarad yr iaith yn arbennig o heriol i bobl sy’n siarad rhywfaint o Gymraeg. O ystyried sut y caiff gwahanol setiau o ystadegau arolygon a chyfrifiadau eu casglu, mae hwn yn un ffactor a fydd yn cyfrannu at y ffaith bod gwahanol ffynonellau data yn nodi gwahanol amcangyfrifon.

Beth nesaf felly?

Cyhoeddiad heddiw yw’r set gyntaf o ddata o Gyfrifiad 2021 am y Gymraeg. Y flwyddyn nesaf, caiff rhagor o wybodaeth am y Gymraeg ei chyhoeddi. Bydd hyn yn cynnwys gwybodaeth am drosglwyddo’r Gymraeg o fewn aelwydydd o un genhedlaeth i’r nesaf, yn ogystal â sut mae’r gallu i siarad Cymraeg yn amrywio yn ôl grwpiau gwahanol o’r boblogaeth, er enghraifft, yn ôl ethnigrwydd.

Yr hyn sy’n glir o gyhoeddiad heddiw yw bod yna wahaniaethau rhwng canlyniadau’r cyfrifiad a’r hyn y mae ffynonellau data eraill yn ei ddweud wrthym am sgiliau Cymraeg. Mae rhai o’r gwahaniaethau hyn yn rhai hanesyddol. Nid yw’n gwbl hysbys chwaith sut y gallai’r pandemig fod wedi effeithio ar ddata am sgiliau Cymraeg.

Wrth edrych i’r dyfodol, byddwn yn gweithio gyda’r Swyddfa Ystadegau Gwladol ochr yn ochr â’u rhaglen drawsnewid bresennol i wella ein dealltwriaeth ynghylch pam mae amcangyfrifon y cyfrifiad a’r Arolwg Blynyddol o’r Boblogaeth mor wahanol i’w gilydd. Mae’r Arolwg Blynyddol o’r Boblogaeth yn cael ei ailgynllunio ar hyn o bryd i fod yn arolwg “ar-lein yn gyntaf”, gyda gwelliannau hefyd yn cael eu gwneud i gynnwys a phrosesau yr arolwg. Byddwn ni’n gweithio gyda’r Swyddfa Ystadegau Gwladol i ddeall effaith hyn ar ystadegau iaith Gymraeg.

Byddwn hefyd yn ymchwilio i sut y mae data’r cyfrifiad yn wahanol i ddata Arolwg Cenedlaethol Cymru a data ysgolion, drwy ymchwilio i brosiectau ymchwil cysylltu data arloesol. Bydd y gwaith hwn yn cyfrannu at ein dealltwriaeth o sut mae pobl yn nodi eu sgiliau Cymraeg eu hunain, a sgiliau Cymraeg pobl eraill, mewn amrywiol gyd-destunau.

Stephanie Howarth
Prif Ystadegydd

Rhannu Data a’r argyfwng Costau Byw: ble i ddechrau?

Read this page in English

Mae rhannu data yn allweddol er mwyn datgloi gwell gwasanaethau cyhoeddus ar gyfer pobl Cymru, ond gall y cysyniad o rannu data, i lawer, fod yn destun pryder. Gyda chostau byw yn codi, mae’n bwysig ein bod yn gweithio gyda’n gilydd ac yn rhannu gwybodaeth ble allwn ni i helpu i gefnogi pobl Cymru. Yr wythnos hon fe wnaethom gynnal fforwm ar-lein i chwalu rhai o’r pryderon ynghylch rhannu data yn y gobaith o chwalu rhwystrau a chodi lefelau hyder i wneud y broses yn gliriach ac yn haws.

Parhau i ddarllen
Cyhoeddwyd yn Data

Diweddariad y Prif Ystadegydd: ble i gael data a dadansoddiadau ar yr argyfwng costau byw

Read this page in English

Mae costau byw wedi bod yn cynyddu ledled y Deyrnas Unedig ers dechrau 2021. Ym mis Hydref 2022, roedd y gyfradd chwyddiant yn 11.1%, y lefel uchaf ers 41 o flynyddoedd. Cododd Banc Lloegr gyfraddau llog i 3% ym mis Tachwedd, y lefel uchaf ers argyfwng ariannol 2008. Mae hyn yn effeithio ar ba mor fforddiadwy yw nwyddau a gwasanaethau i aelwydydd, ac mae hefyd yn effeithio ar fusnesau.

Parhau i ddarllen

Diweddariad y Prif Ystadegydd: cymharu ystadegau perfformiad y GIG ar draws y DU

Read this page in English

Mae darpariaeth gwasanaethau iechyd wedi’i ddatganoli ar draws pedair gwlad y Deyrnas Unedig. O ganlyniad, mae’r ffordd rydym yn mesur gweithgarwch a pherfformiad y GIG ym mhob gwlad yn amrywio, er mwyn adlewyrchu gwahanol flaenoriaethau polisi ac amgylchiadau pob gwlad. Er bod tebygrwydd yn y mathau o ddata a gesglir, mae gwahaniaethau pwysig hefyd o ran yr hyn sy’n cael ei gynnwys a’r diffiniadau, sy’n golygu’n aml nad yw’n bosib cymharu’r prif ystadegau’n uniongyrchol. Fodd bynnag, deallwn fod diddordeb mawr yn y cymariaethau hyn, felly mae’r erthygl hwn yn ceisio cynnig cyngor ynglŷn â sut i wneud hyn.

Parhau i ddarllen

Hoffech chi ddefnyddio eich sgiliau digidol a thechnoleg i helpu poblogaeth Cymru?

Read this page in English

Os felly, mae nawr yn gyfnod cyffrous i ymuno â’r proffesiwn Digidol, Data a Thechnoleg (DDAT) yn Llywodraeth Cymru. Rydym yn chwilio am bobl ag amrywiaeth o sgiliau gwahanol i helpu i gefnogi’r gwaith o drawsnewid gwasanaethau’n ddigidol i ddinasyddion, trawsnewid ein ffyrdd mewnol o weithio, a rheoli a datblygu ein seilwaith a’n gwasanaethau technegol yn Llywodraeth Cymru.

Parhau i ddarllen

Diweddariad y Prif Ystadegydd: maint poblogaeth Cymru yw…

Read this page in English

Mae heddiw’n garreg filltir bwysig wrth ryddhau data Cyfrifiad 2021. Ar 28 Mehefin, cyhoeddodd y Swyddfa Ystadegau Gwladol (SYG) ganlyniadau cyntaf Cyfrifiad 2021 ar gyfer Gymru. Mae’r canlyniadau cyntaf hyn yn cynnwys amcangyfrifon poblogaeth wedi’u talgrynnu ar gyfer awdurdodau lleol yng Nghymru, yn ôl rhyw a grwpiau oedran pum mlynedd. Mae’r datganiad hefyd yn cynnwys amcangyfrifon aelwydydd, a gwybodaeth am ddwysedd y boblogaeth.

Parhau i ddarllen

Diweddariad y Prif Ystadegydd: yn symud o bandemig i endemig, beth mae hyn yn ei olygu ar gyfer yr ystadegau COVID-19

Read this page in English

Ar 4 Mawrth 2022, cyhoeddwyd ‘Gyda’n gilydd tuag at ddyfodol mwy diogel: COVID-19: cynllun pontio hirdymor Cymru o bandemig i endemig’. Mae’r cynllun hwn yn esbonio bod y cysylltiad rhwng haint COVID-19, salwch difrifol, derbyniadau i’r ysbyty a marwolaeth wedi gwanhau’n sylweddol. Mae hyn yn golygu y gallwn ddechrau symud y tu hwnt i ymateb argyfwng i’r pandemig a chynllunio dyfodol lle rydym yn symud yn raddol i fyw’n ddiogel gyda’r coronafeirws, yn yr un modd ag yr ydym yn byw gyda nifer o glefydau heintus arall.

Parhau i ddarllen

Diweddariad gan y Prif Ystadegydd: egluro ystadegau gweithgarwch a pherfformiad y GIG

Wedi’i ddiweddaru ar 21 Gorffennaf 2022 i gynnwys gwybodaeth ar ddata newydd.

Read this page in English

Cyhoeddwyd y nodyn blog hwn ym mis Mawrth 2022 yn wreiddiol i esbonio sut rydym yn mesur gweithgarwch a pherfformiad y GIG. Mae’r  nodyn wedi’i ddiweddaru heddiw i gynnwys datblygiadau newydd ar mesur y nifer o gleifion sy’n aros am driniaeth.

Parhau i ddarllen

Blog gwadd: beth sy’n digwydd o dan ein traed?

Greg Garner, Asset Owner Engagement Manager for Wales, Atkins

Read this page in English

Mae’r Gofrestr Asedau Tanddaeraol Cenedlaethol (NUAR) yn enghraifft wych o sut mae gwasanaethau digidol, data a thechnoleg yn gallu cael eu defnyddio i wella bywydau pobl yng Nghymru, ac mae’n gwbl gyson â’r Strategaeth Ddigidol i Gymru. Dysgwch fwy am y buddion posibl a’r cynnydd a wnaed hyd yn hyn.

Parhau i ddarllen

O Wenyn i Goed a phopeth yn y canol – Cymru’n defnyddio’r Rhyngrwyd Pethau

Read this post in English

Mae’r ‘Rhyngrwyd Pethau’ neu ‘IoT’ wedi dod yn ymadrodd cyffredin yn ystod y blynyddoedd diwethaf. Efallai ei fod yn ymddangos yn haniaethol iawn, a dim byd i’w wneud â’ch bywydau bob dydd, neu efallai nad ydych erioed wedi clywed amdano hyd yn oed. Ond ydych chi’n gwisgo Fitbit i ddal eich camau bob dydd a gwneud yn siŵr eich bod yn symud digon? Neu efallai y bydd eich Alexa dibynadwy yn eich atgoffa i godi llaeth ar eich ffordd adref yn nes ymlaen? Wel, heb wybod hyd yn oed, rydych chi wedi bod yn cysylltu â’r Rhyngrwyd Pethau.

Parhau i ddarllen